دکتر مهرناز آزاد: از سکوت تا شکوه روایت مقاومت زنان تمدن ساز
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری احوال نیوز،
در گزارشی تحقیقی و تحلیلی درباره مقاومت ، شجاعت و ایستادگی زنان با عنوان « از سکوت تا شکوه : روایت مقاومت زنان تمدن ساز» نوشت: در طول تاریخ، نقش زنان در شکلگیری و استمرار تمدنها همواره کمتر دیده شده، در حالیکه آنان از اساسترین نیروهای فرهنگی و انسانی در بنیانگذاری جامعههای پیشرفته بودهاند. سه مفهوم بنیادین در این مسیر ـ مقاومت، شجاعت و ایستادگی ـ ستونهای اصلی هویت تمدنساز زنانهاند. مقاومت زن در برابر ستم، شجاعت او در عبور از محدودیتها، و ایستادگیاش در حفظ ارزشهای انسانی و اخلاقی، سه محور تحولی هستند که تاریخ تمدن بشر را دگرگون کردهاند. -نقش زنان در شکل گیری تمدن های اولیه در تمدنهای کهن نظیر ایران باستان، مصر و یونان، زنان نه تنها در حوزه خانواده بلکه در سیاست و دانش نیز نقش داشتهاند.
در ایرانِ هخامنشی، اسناد تختجمشید نشان میدهد زنان در نظام اداری و اقتصادی سهمی رسمی داشتند؛ از جمله «آرتیسورا» و «پرتودخت» از مدیران اقتصادی شناختهشده بودند. در مصر باستان، حتشپسوت به عنوان یکی از نخستین زنان فرعون، با شجاعت خود نهتنها تاج و تخت را حفظ کرد بلکه به توسعه تجارت و معماری گسترده در تمدنش پرداخت. این نامها در تاریخ تنها به عنوان زنان قدرتمند شناخته نمیشوند، بلکه نماد مقاومت در برابر ساختارهای مردسالار اولیه هستند.
دکتر مهرناز آزاد: از سکوت تا شکوه روایت مقاومت زنان تمدن ساز
مقاومت زنان در دوران جنگ و تحول اجتماعی در دوران جنگها و بحرانها، زنان همواره پیشقراولان مقاومت بودهاند. نمونههای فراوانی از زنان ایرانی در نهضت مشروطه، جنگهای استقلال و انقلاب اسلامی وجود دارد؛ شخصیتهایی چون بیبی مریم بختیاری که در عهد مشروطه به عنوان رهبر نظامی و سیاسی شناخته شد، نشان دادند مقاومت زن میتواند به جنبش اجتماعی تبدیل شود. در سطح جهانی، ژان دارک در فرانسه و سوفی شول در آلمان نازی، با ایستادگی در برابر ظلم، الهامبخش نسلهای بعد شدند. زنان نامدارزیادی نیز در تمدن اسلامی وجود دارند که مقاومتشان به یک جنبش اجتماعی وتاریخی تبدیل شده است حضرت خدیجه کبری (س) اولین زن مؤمن به پیامبر اسلام، که با ثروت، خرد و ایمان خود، پایههای اقتصادی و اخلاقی آغاز اسلام را استوار کرد.
او نماد پیوند ایمان و عقلانیت زنانه است. حضرت فاطمه زهرا (س) – تجلی ارزشهای انسانی و الهی در قالب زن؛ مدافع عدالت، مدافع حق، و مادر نسل تمدن اسلامی. مفهوم “ایستادگی در برابر ظلم” در او به عالیترین وجه ظهور یافت. زینب کبری (س) – الگوی مقاومت فرهنگی. او پس از واقعه عاشورا نه با شمشیر، بلکه با کلام و آگاهی، تمدن مقاومت را بنا نهاد. گفتار زینب نقطه آغاز مفهوم “مقاومت آگاهانه” در تاریخ اسلام است. نخستین بانوان محدث، شاعر و دانشمند مسلمان همچون رابعه عدویه، که عرفان زنانه را در قرون اولیه اسلامی پایهگذاری کرد؛ تکیه بر عشق الهی بهعنوان نیروی مقاومت. در تحلیل جامعهشناختی میتوان نشان داد که زنان صدر اسلام نه تنها نگهبان ایمان، بلکه حامل فرهنگ و دانش بودهاند و تمدن اسلامی بدون حضور آنان مفهوم نمییافت.
مقاومت زنان همواره ترکیبی از شجاعت فکری و اخلاقی است، نه صرفاً فیزیکی؛ آنان با ایستادگی در برابر نابودی هویت انسانی، بذر تحول تمدنی را کاشتند. – تحلیل فلسفی و جامعهشناختی شجاعت زنانه از دیدگاه فلسفی، شجاعت زنانه ریشه در مفهوم وجودی عشق و ایثار دارد. برخلاف الگوی قهرمانگرایی مردانه که بر نبرد بیرونی تکیه میکند، شجاعت زنانه معمولاً با فداکاری درونی و ایستادگی در حفظ معنا و ارزشهای انسانی همراه است. به تعبیر جامعهشناس فرانسوی پیر بوردیو، «زنان با تبدیل درد به کنش اجتماعی، قدرت نمادین را بازتعریف میکنند.» از نگاه روانشناختی نیز، مقاومت زنان نوعی «پایداری معنوی» است که به جای خشونت، از صبر و آگاهی سرچشمه میگیرد. در این معنا، زن تمدنساز نه نیروهای بیرونی، بلکه خودآگاهی و مسئولیت اخلاقی را محور مقاومت میداند.
زنان تمدنساز معاصر در دوران معاصر، زنان در عرصههای علم، آموزش، سیاست و فناوری، شکل تازهای از تمدنسازی را بنیان گذاشتهاند. نمونههایی چون ماری کوری در علم، کاترین کولمن گوبل جانسون (ریاضیدان ناسا) در فناوری فضایی، و سیمین دانشور و پروین اعتصامی در ادبیات ایران، الگوهای نوین مقاومت فرهنگیاند. در هشت سال جنگ تحمیلی و جنگ ۱۲روزه نیز چهره مقاومت زن ایرانی تبلور یافت در: مرضیه حدیدچی (دباغ) – از فرماندهان، مبارز، و نماینده امام خمینی در مأموریتهای سیاسی مهم. نمونه زن مؤمن، مدیر و انقلابی.
مادران شهدا ، از جمله مادر رضاییها، که ایستادگی و ایمانشان نماد تبدیل رنج به ارزش است. کوکب حسینپور، طاهره دباغ، پروین یوسفزاده، شهین سلیمانی، شجاعت سحر امامی مجری صداوسیما، در لحظه حمله اسرائیل به ساختمان شیشه ای صدا و سیمای ایران و صدها زن امدادگر، پرستار و خبرنگار که در پشت جبهه، تمدن مقاومت را با فداکاری شکل دادند. زنان نقشآفرین در بازسازی پس از جنگ مانند آموزگاران و فعالان اجتماعی که توانستند از ویرانی، بذر آموزش و پیشرفت بکارند در این بخش، پیوندی برقرار میشود میان “شجاعت” در میدان نبرد و “شجاعت” در بازسازی جامعه ، هر دو وجهی از تمدنسازی زنانه در این تمدن جدید، مقاومت دیگر صرفاً در میادین جنگ یا سیاست نیست؛ بلکه در حفظ هویت انسانی در برابر سلطه تکنولوژی و تبعیضهای نو معنا مییابد. زنان امروز، با شجاعت در گفتوگو، دانش و رهبری اجتماعی، تمدنی برپایه آگاهی، عدالت جنسیتی و معنویت را میسازند. ودرپایان زنان و ساخت تمدن آینده از فاطمه زهرا تا زینب و خدیجه، از بیبی مریم بختیاری تا مرضیه حدیدچی و سحر امانی از سوفی شول تا ماری کوری، سیمای زن تمدنساز در همه اعصار یک پیام واحد دارد: «زن، تجسم پیوند خرد، ایمان و عمل است؛ مقاومتی که تاریخ را پیش میبرد.» مقاومت زنان نه یک کنش فردی بلکه فرآیندی تمدنی است. از ایران باستان تا ایران اسلامی امروز، هرجا ارزشهای انسانی تهدید شده، زنان نقش نگهبان فرهنگ، اخلاق و امید را ایفا کردهاند.
در دنیای معاصر، این مقاومت به شکل مشارکت در تصمیمسازی اجتماعی، فعالیتهای علمی و فرهنگی و بازسازی گفتمان عدالت گسترش یافته است. قرن ۲۱ نه قرن سلطه، بلکه قرن ایستادگی آگاهانه زنان تمدنساز است؛ زنانی که با علم، هنر، اخلاق و ایمان، مرزهای تمدن بشری را بازتعریف میکنند.
مطهری، مرتضی. نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا. بوردیو، پیر. منطق کنش اجتماعی. لرنر، گرترود. آفرینش پدرسالاری. حسینی، فاطمه. زنان در دفاع مقدس ایران. مرکز پژوهشهای انقلاب اسلامی. گیورگیو، ناتاشا. Women in Islam: Historical Perspectives. کتاب زنان نامدار اسلام، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. بوردیو، پیر. سلطه مردانه. ترجمه ناصر فکوهی. نشر نی، ۱۳۹۴. مینایی، فاطمه. نقش زنان در تمدن ایران زمین. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۵. Astuti, R. (2019). Women and Civilization: Sociological Perspective. Routledge. Lerner, Gerda. The Creation of Patriarchy. Oxford University Press, 1986. دانشور، سیمین. غروب جلال و طلوع سیمین. تهران: نشر کارنامه، ۱۳۸۳. Encyclopaedia Iranica, Entry: “Women in Pre-Islamic Iran”, Vol. IV (2021). بیبیمریم بختیاری، خاطرات و اسناد مشروطهخواهی. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۹
انتهای پیام/*
