از کاشیهای طرحدار مسجدجامع اصفهان تا آجرهای نوشتهدار کاروان سراها
«اصفهان» قلب میراث مکتوب معماری اسلامی ایران
یک استاد و نویسنده حوزه تاریخ و فرهنگ ضمن تاکید بر اهمیت ثبت و نگهداری آثار تاریخی و فرهنگی ایرانی و با اشاره به جایگاه ویژه مستندنگاری در شکوفایی اندیشهها و هویت فرهنگی ایرانیان گفت: این مستندسازیها از سنگنوشتهها و لوحهای باستانی گرفته تا مساجد و آثار دوره اسلامی، نه تنها گواهی بر تمدن غنی ایرانی است بلکه میراثی ارزشمند برای نسلهای آینده به شمار میرود.
به گزارش پایگاه خبری احوال نیوز، به نقل از «پایگاه خبری تحلیلی ربیع»؛ مستندسازی و ثبت تاریخ و میراث فرهنگی در تمدنهای باستانی ایران از هزارهها پیش آغاز شده است و این روند در دوران اسلامی ادامه یافته است.
در گستره وسیع تاریخ و فرهنگ ایران، اندیشهنگاری و مستندسازی همواره نقشی بنیادین در حفظ هویت ملی و انتقال میراث فکری ایفا کرده است و ایرانیان از هزارههای پیش از میلاد، ثبت اندیشهها، رخدادها و ساختارهای اجتماعی را راهی برای ماندگار ساختن تجربه زیسته خود میدانستند؛ روندی که در دوران اسلامی نیز با شکوهی دوچندان ادامه یافت. در این بین، اصفهان بهعنوان یکی از کهنترین و اثرگذارترین مراکز تمدنی ایران، جایگاهی ممتاز در استمرار سنت مستندنگاری دارد؛ شهری که نه تنها در عرصه معماری و هنر سرآمد بوده بلکه بسیاری از لایههای تاریخی و فرهنگی خود را بر پیکره بناها، کتیبهها، آجرنوشتهها و متون مکتوب ثبت کرده است.
از مسجد جامع اصفهان که همچون دفتری چندلایه از تاریخ معماری و سیاست ایران است تا پلها، مدارس، کاروانسراها و محلات قدیمی آن، نشانههای روشنی از تداوم فرهنگ، ثبت و نگارش دیده میشود.
به واقع هر آجر نوشتهدار، هر کتیبه کاشیکاریشده و هر خط کوفی بر سردر بناها، حامل اطلاعات دقیقی از تاریخ ساخت، بانیان، اهداف احداث و شرایط فرهنگی و اجتماعی دورههای مختلف است و میتوان گفت، این مستندسازیها نهتنها جلوهای هنری دارد بلکه کارکردی روایی و تاریخی یافته و ما را با لایههای پنهان زیست ایرانی_اسلامی آشنا میکند.
اصفهان در دوران اسلامی، بهویژه در دورههای آلبویه، سلجوقی و صفوی، مرکز تولید اندیشه و متون علمی و فرهنگی نیز بوده است، همچنین حضور دانشمندان، فقیهان، معماران، هنرمندان و مورخان در این شهر موجب شد تا جریان مکتوبسازی دانش و تجربه در آن با عمق و گستره بیشتری تداوم یابد.
بهواسطه همین سنت، بخش بزرگی از حافظه تاریخی ایران نیز در قالب همین کتیبهها، نسخههای خطی، وقفنامهها و اسناد اداری در اصفهان شکل گرفته و باقی مانده است.
رد پای تاریخ در ایران از هزاره پنجم پیش از میلاد تا امروز
آذرمیدخت والا، استاد و نویسنده حوزه تاریخ و فرهنگ ایرانی، در گفتوگو با کیمیای وطن در زمینه تاریخ و میراث فرهنگی ایران، بر اهمیت مستندسازی و نگارش تاریخ در تمدنهای باستانی این سرزمین تأکید و اشاره کرد: از هزاره پنجم پیش از میلاد، ایرانیان بهطور مداوم در تلاش بودند تا هویت، اندیشهها، رخدادها، مالکیتها، باورهای دینی و زندگی روزمره خود را ثبت کنند.
وی افزود: این فعالیتها نه تنها به حفظ هویت فرهنگی این ملت کمک کرده است بلکه زمینهساز انتقال میراث فرهنگی به نسلهای آینده بوده است.
این مولف حوزه تاریخ و فرهنگ ایرانی تصریح کرد: براساس یافتههای باستانشناسی، آثار متعددی از دورههای مختلف تاریخی ایران به دست آمده است که نشاندهنده تلاش ایرانیان برای مستندسازی اطلاعات و وقایع مختلف است و از جمله این آثار میتوان به سنگنوشتهها، لوحهای نوشتاری، مهرها و سکهها اشاره کرد که بیش از یک میلیون اثر نوشتهدار را در بر میگیرند.
والا ادامه داد: این آثار که در موزههای مختلف جهان نگهداری میشود، شامل اسناد مالکیت، ثبت رویدادها، مهرهای شخصی و دولتی، همچنین آثار هنری بوده که همگی نمایانگر عمق اندیشهها و تلاشهای مستندسازی مردمان باستانی ایران است.
وی همچنین با تاکید بر اهمیت لوحهای نوشتاری، استوانههای اداری، حسابداری و مهرهای کوچک بیان کرد: این مجموعهها اطلاعات تاریخی، فرهنگی و اقتصادی فراوانی را در خود دارند، بهویژه لوحهای حسابداری ایلامی و آثار مربوط به شهرها، حاکمان و ایزدان که قدمت آنها به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش بازمیگردد.
این استاد تاریخ به تحولاتی که در دوران اسلامی رخ داده، اشاره کرد و از مساجد تاریخی ایران بهعنوان نمونههای برجسته مستندسازی نام برد و در ادامه افزود: از مسجد جامع اصفهان تا نخستین مسجد دزدک سراوان، همه این آثار دارای آجرهای نوشتهدار است که در کنار آیات و احادیث، نام بانیان، تاریخ ساخت و دلایل احداث مسجد ثبت شده است.
وی خاطرنشان کرد: این آجرها و لوحههای یادبود، علاوهبر جنبههای مذهبی، اطلاعاتی درباره تاریخچه شهرها و وقایع سیاسی و اجتماعی زمان خود نیز به ما منتقل میکند.
والا با بیان اینکه مستندنگاری تنها به آثار معماری محدود نمیشود بلکه در سایر فضاهای کاربردی دوران اسلامی همچون کاروانسراها، مدارس و دیوارهای شهرها و روستاها نیز به چشم میخورد، گفت: این مستندات نوشتاری که بسیاری از آنها امروزه همچنان پابرجا ماندهاند، بخش بزرگی از تاریخ و فرهنگ ایران را به ما نشان میدهد.
استاد و مولف حوزه تاریخ و فرهنگ با اشاره به دوران پس از اسلام و اهمیت مستندسازی در این دوره اظهارکرد: ایران پس از اسلام با تولید میلیونها متن مکتوب در حوزههای مختلف علمی و فرهنگی، گنجینهای عظیم از اندیشه و دانش را به میراث گذاشته است.
وی همچنین بر نقش برجسته ایرانیان در توسعه و گسترش زبان و ادبیات عربی تأکید کرد و گفت: ۹۹ درصد از نویسندگان این دوره ایرانی بودهاند و این خود شاهدی بر اهمیت و تاثیرگذاری اندیشه ایرانی در تاریخ اسلام است.
گفتنی است، مستندسازی و نگارش تاریخ و فرهنگ، نقش بسزایی در شکلگیری و انتقال هویت ملی و فرهنگی ایران به نسلهای آینده دارد و از طرفی بررسی تاریخ مستندسازی در ایران بدون پرداختن به اصفهان کامل نخواهد بود؛ شهری که با ترکیبی از هنر، معماری و اندیشهنگاری همچنان یکی از روشنترین گواههای استمرار هویت فرهنگی ایرانی به شمار میرود.
انتهای پیام/*
